Fizjoterapia zwierząt (zoofizjoterapia) to interdyscyplinarna dziedzina rehabilitacji weterynaryjnej, łącząca metody kinezyterapii, fizykoterapii, masażu i hydroterapii. Jej podstawowym celem jest przywracanie i utrzymanie optymalnej sprawności fizycznej zwierzęcia, łagodzenie bólu i poprawa jakości życia pacjenta[1]. Metody te stosuje się zwłaszcza po urazach ortopedycznych i operacjach, w schorzeniach neurologicznych oraz u zwierząt senioralnych. Rehabilitacja weterynaryjna zaliczana jest dziś do najszybciej rozwijających się obszarów medycyny weterynaryjnej na świecie[2]. Już w latach 70. XX w. fizjoterapię w weterynarii zaczęto stosować u koni wyścigowych, a w kolejnej dekadzie dołączyły do niej psy. Obecnie rosnąca świadomość właścicieli zwierząt oraz rozwój technologii medycznych przyczyniają się do coraz powszechniejszego wykorzystania fizjoterapii w lecznictwie weterynaryjnym.

Globalne trendy i rozwój zawodu na świecie

Globalny rynek usług rehabilitacji zwierząt rozwija się niezwykle dynamicznie. Według analiz rynkowych, wartość światowego rynku wynosiła ok. 792,5 mln USD w 2022 r. i wzrosła do 882 mln USD w 2023 r.; prognozy zakładają osiągnięcie aż 2,1 mld USD do 2033 r. (CAGR* ~9%) [3]. Wzrost ten napędzają przede wszystkim pet-humanizacja (rosnące traktowanie zwierząt jak członków rodziny) oraz coraz większa wiedza właścicieli o możliwościach terapii rehabilitacyjnych. Coraz częściej kierują oni swoich pupili na fizjoterapię po operacjach czy w trakcie leczenia przewlekłych dolegliwości [4]. Na przykład w USA liczba psów domowych to ok. 90 mln (a w Indiach ponad 20 mln), co generuje ogromne zapotrzebowanie na usługi rehabilitacyjne. W skali globalnej szacuje się, że pod opieką ludzi znajduje się ponad 1 miliard psów [5] oraz prawie tyle samo kotów, co podkreśla wielkość potencjalnego rynku. Trendy te obserwujemy we wszystkich regionach świata, przy czym największe tempo wzrostu rynku przewiduje się w regionie Azji i Pacyfiku (CAGR ok. 13%) [6]. W odpowiedzi na popyt powstają międzynarodowe organizacje i standardy kształcenia – działa np. International Association of Veterinary Rehabilitation and Physical Therapy (IAVRPT) oraz uruchamiane są programy studiów podyplomowych (np. licencjonowane kursy CCRP w USA i Europie).

* CAGR (ang. Compound Annual Growth Rate) to skumulowany roczny wskaźnik wzrostu, który określa średnią roczną stopę zwrotu z inwestycji w badanym okresie, zakładając reinwestowanie zysków.

Rynek europejski – regulacje, zapotrzebowanie, edukacja

Na rynku europejskim zauważalne są zarówno podobne tendencje wzrostu, jak i zróżnicowane uwarunkowania prawno-edukacyjne. W krajach takich jak Wielka Brytania, fizjoterapia zwierząt jest formalnie ujęta w przepisach weterynaryjnych – m.in. „Zamówienie o Zwolnieniach” z 2015 r. umożliwia leczenie przez fizjoterapeutów po skierowaniu od lekarza weterynarii (przy spełnieniu określonych warunków) [7]. Brytyjska organizacja BEVA (British Equine Veterinary Association) wydała też wytyczne dla weterynarzy i terapeutów (np. dopuszcza leczenie podtrzymujące bez stałego nadzoru lekarskiego pod warunkiem odpowiednich kwalifikacji terapeuty) [7]. W Wielkiej Brytanii istnieje także kilka uczelni oferujących specjalistyczne programy, np. University of Nottingham prowadzi akredytowany przez RAMP i AHPR magisterski kurs z zakresu fizjoterapii weterynaryjnej [8].
W pozostałych krajach UE standardy są różne, np. w Holandii działalność fizjoterapeutów zwierząt reguluje samorząd zawodowy (NVFD) niezależny od lekarzy weterynarii [9]. W wielu krajach (np. Hiszpania, Szwecja) formalne przepisy dopiero powstają i zawód nie jest jeszcze odrębnie uregulowany [10]. Jednocześnie europejskie organizacje branżowe, jak VEPRA (Veterinary European Physical Therapy and Rehabilitation Association), aktywnie pracują nad ujednoliceniem standardów kształcenia. Rosną też potrzeby rynkowe: wg danych FEDIAF (2023) niemal 49% gospodarstw domowych w UE ma zwierzę domowe, co daje ok. 299 mln zwierząt towarzyszących (psy, koty, inne) [11]. W coraz większej liczbie krajów pojawiają się kursy i studia w tej specjalności. W niektórych uniwersytetach europejskich (np. Wielka Brytania, Francja, kraje skandynawskie) prowadzi się modułowe programy podyplomowe, często we współpracy z zagranicznymi ośrodkami weterynaryjnymi. Ogólnie UE obserwuje stały wzrost zainteresowania fizjoterapią zwierząt i stopniową profesjonalizację tej usługi.

Polska perspektywa – rozwój, potencjał, brakujące ogniwa

W Polsce fizjoterapia zwierząt to wciąż sektor w początkowym stadium rozwoju. Obecnie najczęściej stosuje się ją głównie w ortopedii, neurologii czy w leczeniu urazów, podczas gdy wielu właścicieli domaga się świadczeń rehabilitacyjnych także w innych przypadkach. Na szczęście popyt rośnie – coraz częściej to właściciele zwierząt pytają lekarzy weterynarii o możliwość rehabilitacji, co stopniowo zwiększa zainteresowanie sektora weterynaryjnego pełnym zakresem usług fizjoterapeutycznych [13]. Dane statystyczne potwierdzają potencjał: według FEDIAF w 2022 r. w Polsce było ok. 8 mln psów domowych (co plasuje nas na 6. miejscu w UE), a psa posiada niemal połowa polskich gospodarstw [14]. Wobec tak dużej populacji zwierząt liczba fizjoterapeutów pozostaje jednak niewystarczająca – polski Związek Zoofizjoterapeutów (założony w 2009) informował w 2018 r. o około 80 specjalistach w zakresie rehabilitacji małych zwierząt, co dawało średnio 1 terapeutę na blisko 87,500 psów [15]. Oznacza to, że wiele regionów Polski jest praktycznie „białą plamą” na mapie dostępności takich usług.

Przyczyny takiego stanu to m.in. brak jednolitego systemu kształcenia i regulacji zawodu. Krajowy Standard Kompetencji Zawodowych z 2013 r. przewiduje uzyskanie kwalifikacji poprzez kursy podyplomowe i egzamin państwowy, jednak w praktyce ścieżka edukacyjna jest rozproszona. Uczelnie wyższe oferują od niedawna nieliczne studia podyplomowe z rehabilitacji zwierząt, a większość specjalistów zdobywa wiedzę na kursach i szkoleniach organizowanych przez niepubliczne placówki kształcenia ustawicznego [16]. Mimo tego popyt na rynku jest duży, co tworzy znaczne możliwości rozwoju zawodu. Brakuje jednak szkoleń praktycznych w skali akademickiej – to wyzwanie, które warto wykorzystać zarówno przez decydentów, jak i samych zainteresowanych (lekarzy czy studentów weterynarii).

Możliwości zawodowe i ścieżki kariery

Fizjoterapeuta zwierząt może realizować swoje umiejętności w bardzo różnych miejscach: klinikach i lecznicach weterynaryjnych, przychodniach oraz ośrodkach specjalistycznych (np. w dużych miastach) [17]. Coraz częściej są oni też zatrudniani w ogrodach zoologicznych i schroniskach dla zwierząt, gdzie zajmują się rehabilitacją zwierząt dzikich lub bezdomnych [17]. Inne miejsca pracy to centra rehabilitacji dzikich zwierząt oraz zespoły przygotowujące programy rehabilitacyjne dla zwierząt sportowych – zarówno psów aktywnie uprawiających sport użytkowy, jak i koni wyścigowych lub rekreacyjnych[17]. Znaczną grupę stanowią także właściciele i pracownicy hoteli i schronisk dla zwierząt, którzy oferują dodatkowe usługi fizjoterapeutyczne. Wreszcie wielu zoofizjoterapeutów prowadzi własną praktykę – mobilne gabinety lub specjalistyczne pracownie, docierając do pacjentów udomowionych. Podsumowując, ukończenie szkolenia w zakresie fizjoterapii zwierząt otwiera ścieżki kariery m.in. w:
– kliniki i przychodnie weterynaryjne (praca w zespołach interdyscyplinarnych) [17],
– ogrody zoologiczne i rezerwaty (rehabilitacja zwierząt dzikich)[17],
– schroniska i azyle dla zwierząt (opieka nad zwierzętami wymagającymi terapii)[17],
– ośrodki rehabilitacji zwierząt dzikich (organizacje ochrony dzikiej przyrody)[17],
– zespoły sportowe zajmujące się przygotowaniem psów i koni do wysiłku (programy treningowe i przygotowanie startowe)[17],
– własna praktyka fizjoterapeutyczna (usługi mobilne lub gabinetowe dla psów, kotów, koni itp.)[17].