Wpływ hortiterapii na funkcjonowanie osób starszych

Starzenie się społeczeństwa stanowi jedno z największych wyzwań współczesnej opieki zdrowotnej i społecznej. Wraz z wiekiem wzrasta ryzyko ograniczenia sprawności fizycznej, pogorszenia funkcji poznawczych, osamotnienia oraz obniżenia dobrostanu psychicznego. Coraz większe znaczenie zyskują niefarmakologiczne metody wspierające zdrowie seniorów, wśród których szczególne miejsce zajmuje hortiterapia, nazywana również terapią ogrodniczą lub ogrodoterapią.

Hortiterapia to forma terapii wykorzystująca kontakt z roślinami, pracę w ogrodzie oraz przebywanie w otoczeniu zieleni w celu poprawy zdrowia fizycznego, psychicznego i społecznego.

Może mieć charakter bierny, obejmujący obserwację przyrody, spacery i odpoczynek w ogrodzie terapeutycznym, lub czynny, polegający na sadzeniu, pielęgnacji roślin, wysiewie nasion czy tworzeniu kompozycji florystycznych.

Skuteczność hortiterapii – dowody naukowe

Szczególnie korzystne efekty obserwuje się u osób starszych przebywających w domach pomocy społecznej, zakładach opiekuńczo-leczniczych oraz placówkach dziennego pobytu.

Badania naukowe potwierdzają, że hortiterapia pozytywnie wpływa na sprawność fizyczną seniorów.

Meta-analiza Jiayue Yun i wsp. [1] obejmująca 32 badania wykazała, że terapia ogrodnicza poprawia elastyczność ciała, wspiera redukcję masy ciała, obniża poziom stresu oraz sprzyja większej aktywności ruchowej i lepszym nawykom żywieniowym.

Badania Yanping Lin i wsp. [2] wskazują na poprawę wydolności fizycznej, elastyczności górnej części ciała oraz zwiększenie ogólnej sprawności funkcjonalnej osób starszych uczestniczących w programach hortiterapeutycznych.

Istotny jest również wpływ hortiterapii na zdrowie psychiczne seniorów. Regularny kontakt z naturą redukuje poziom napięcia emocjonalnego, lęku i objawów depresyjnych. W badaniach wykazano obniżenie poziomu kortyzolu – hormonu stresu oraz poprawę nastroju i jakości snu.

Programy hortiterapeutyczne sprzyjają także wzrostowi poczucia sprawczości i satysfakcji z codziennego funkcjonowania. Systematyczny przegląd Wang i wsp. [3,4] potwierdził, że hortiterapia poprawia dobrostan psychiczny, jakość życia oraz funkcje poznawcze seniorów, a jednocześnie nie wiąże się z negatywnymi skutkami ubocznymi.

Nie mniej ważny jest aspekt społeczny. Osoby starsze często doświadczają samotności i wycofania społecznego, szczególnie w placówkach całodobowej opieki. Zajęcia ogrodnicze prowadzone w grupach sprzyjają integracji, komunikacji oraz budowaniu relacji interpersonalnych. Wspólna pielęgnacja roślin, tworzenie rabat czy zbiór plonów stają się okazją do aktywnego uczestnictwa w życiu społecznym oraz wzmacniania poczucia przynależności. Meta-analizy wskazują na istotną poprawę funkcjonowania społecznego i jakości relacji interpersonalnych u seniorów uczestniczących w hortiterapii.

Polskie opracowania podkreślają dodatkowo znaczenie stymulacji sensorycznej. Kolor, zapach, faktura roślin, dźwięki natury oraz kontakt z wodą aktywizują zmysły, poprawiają koncentrację i wspierają rehabilitację neurologiczną. Dudkiewicz, Pudelska i Parzymies [5] wskazują, że hortiterapia wzmacnia siłę mięśni, poprawia koordynację ruchową, równowagę i wytrzymałość fizyczną, a także skutecznie redukuje napięcie psychiczne i stres.

W praktyce oznacza to, że hortiterapia może być skutecznym elementem terapii zajęciowej w DPS, ZOL, sanatoriach, klubach seniora oraz placówkach rehabilitacyjnych.

Hortiterapia jest metodą stosunkowo tanią, bezpieczną i łatwą do wdrożenia, jednocześnie przynoszącą wielowymiarowe korzyści zdrowotne. Szczególnie wartościowe są programy łączące aktywność fizyczną, trening poznawczy oraz budowanie relacji społecznych.

Podsumowując,

hortiterapia stanowi nowoczesne i skuteczne narzędzie wspierania funkcjonowania osób starszych. Poprawia sprawność fizyczną, redukuje stres, wzmacnia dobrostan psychiczny oraz przeciwdziała izolacji społecznej. W obliczu starzenia się społeczeństwa oraz rosnącego zapotrzebowania na skuteczne formy aktywizacji seniorów, terapia ogrodnicza staje się ważnym elementem kompleksowej opieki geriatrycznej i rehabilitacyjnej.

Źródła

1. Yun J., Yao W., Meng T., Effects of horticultural therapy on health in the elderly: A review and meta-analysis, International Journal of Public Health, 2023.
2. Lin Y., Lin R., Liu W., Wu W., Effectiveness of horticultural therapy on physical functioning and psychological health outcomes for older adults: A systematic review and meta-analysis, Journal of Clinical Nursing, 2022.
3. Wang Z., Zhang Y., Lu S., Tan L., Guo W., Lown M., Hu X., Liu J., Horticultural therapy for general health in older adults: A systematic review and meta-analysis, PLOS ONE, 2022.
4. Wang M., Wu J., Yan H., The effect of horticultural therapy on older adults in pension institutions: A systematic review, Geriatric Nursing, 2023.
5. Dudkiewicz M., Pudelska K., Parzymies M., Durlak W., Rola hortiterapii i bukieciarstwa w leczeniu dzieci i dorosłych, Kosmos, 2018.